W czasach kiedy każdy z nas ma w kieszeni urządzenie, które łączy nas z całym światem w ułamku sekundy – zdjęcia, filmiki, wiadomości, rozmowy na żywo. Idea łączności przy użyciu zwykłego radia może wydawać się archaiczna i oderwana od rzeczywistości. Wystarczy jednak na chwilę zatrzymać się i uświadomić sobie, że jesteśmy zanurzeni w niewidzialnym oceanie fal: Wi-Fi sąsiada, sygnał 5G, multipleksy DVB-T, radary pogodowe, satelity, a nawet delikatny szum odległych kwazarów, wszystkie te sygnały przeszywają nasze ciała w każdej chwili. Kiedy spojrzymy z tej perspektywy krótkofalarstwo okaże się czymś więcej niż tylko sposobem łączności. To świadoma decyzja, by wyjść poza rolę biernego konsumenta technologii i zacząć ją naprawdę rozumieć. To hobby, w którym inżynieria spotyka się z przygodą, cierpliwością, sportem oraz więziami międzyludzkimi stanowiącymi podstawę całej tej zabawy.
Na czym to polega?
W dużym uproszczeniu krótkofalarstwo to zajęcie polegające na nawiązywaniu dwustronnych łączności radiowych pomiędzy amatorami. Choć łączność jest fundamentem na którym opiera się działalność radioamatorska, hobby to jest o wiele głębszym zagadnieniem. Łączy w sobie technikę, ciągły samorozwój, rywalizację sportową, dbałość o historię czy nawet działalność na rzecz obrony cywilnej. Interdyscyplinarny charakter radioamatorstwa sprawia, że w zasadzie każdy jest w stanie znaleźć coś dla siebie.
Różne aspekty krótkofalarstwa
Dyplomy, nagrody i rywalizacja krótkoflarska
Istnieje wiele aktywności w których biorą udział radioamatorzy. Istnieją np zawody krótkofalarskie polegające na nawiązywaniu łączności radiowych w określonym czasie z jak największą liczbą korespondentów. Udział w zawodach wymaga rozwiniętych umiejętności operatorskich oraz strategicznego planowania. Można przyjmować różne strategie opierające się o to kiedy wywoływać korespondentów a kiedy odpowiadać na wywołania czy też, jaki zakres częstotliwości wybrać w danej chwili. Biorąc przy tym pod uwagę aktualne warunki propagacyjne, związane z pogodą, porą dnia i aktywnością słońca.
Oprócz zawodów istnieją także akcje dyplomowe, które nie opierają się robieniu łączności na czas a na spełnieniu warunków uzyskania dyplomu. Krótkofalowcy często kolekcjonują swoje trofea pochodzące z zawodów oraz akcji dyplomowych. Wśród różnych programów dyplomowych można wymienić program SOTA, jest to dość ciekawe ponieważ polega na chodzeniu po górach. Operatorzy dzielą się na aktywatorów i łowców. Aktywatorzy zbierają punkty potrzebne do zdobycia nagród, wychodząc na poszczególne szczyty górskie i aktywując je nawiązując łączności z łowcami. Łowcy natomiast zbierają punkty łowiąc w eterze aktywowane górskie szczyty.
Konstuktorswo
Innym aspektem krótkofalarstwa jest konstruowanie urządzeń radiowych. Kiedy nabywamy telefon, router czy CB radio, tak naprawdę kupujemy urządzenie z homologacją do pracy w danym paśmie radiowym. Nie możemy sami skonstruować modułu GSM – przynajmniej nie w sposób legalny. Ze sprzętem krótkofalarskim jest inaczej, każdy krótkofalowiec ma prawo nadawać z urządzeń konstruowanych w domowym zaciszu. Mówiąc inaczej sprzęt krótkofalarski jako, w zasadzie jedyny, nie wymaga homologacji do pracy w eterze. Wielu krótkofalowców skupia się przede wszystkim na konstruowaniu urządzeń nadawczych, odbiorczych i nadawczo-odbiorczych. Samo nawiązywanie łączności jest dla nich sprawą drugorzędną, służącą głównie testowaniu swoich konstrukcji.
Kolekcjonerstwo
Dzięki wykorzystaniu właściwości fizycznych fal radiowych możliwe jest przesłanie informacji, na bardzo duże odległości. Przy odpowiednich warunkach zasięg jest w zasadzie ogólnoplanetarny. Perspektywa całego świata w zasięgu, sprawia, że w umyśle zaczyna pojawiać się idea nawiązania łączności z możliwie jak największą ilością krajów czy też miejsc lub też, nie wchodząc w szczegóły, podmiotów DXCC. Wiele osób stawia sobie właśnie za cel „zaliczenie” wszystkiego i wszędzie. Nie jest to proste zadanie i wymaga ciągłego udoskonalania swojego sprzętu; anten, rotorów czy wzmacniaczy.
Istnieją egzotyczne lokacje które są wręcz niemożliwe do zrobienia, ze względu na brak krótkofalowców na miejscu. W takich przypadkach często organizuje się specjale wyprawy, tylko po to aby umożliwić innym amatorom zaliczenie łączności z tym konkretnym miejscem. Co istotne krótkofalowcy wymieniają się tzw kartami QSL. Taka karta, na pierwszy rzut oka przypominająca pocztówkę, stanowi dokument potwierdzający nawiązanie dwustronnej łączności radowej. Mamy więc w naszym hobby aspekt nie tylko kolekcjonerski ale także podróżniczy.
My krótkofalowcy
Choć technika i dążenie do bicia rekordów są niezwykle ważne, prawdziwym sercem tego hobby jest jego wymiar międzyludzki. Krótkofalarstwo to jedna z niewielu dziedzin, w której bariery społeczne praktycznie nie istnieją. W eterze wszyscy są kolegami, niezależnie od wieku, wykonywanego zawodu czy posiadanych tytułów naukowych. Zasada ta, oparta na wzajemnym szacunku i bezinteresownej pomocy, jest fundamentem tzw. Ham Spirit – niepisanego kodeksu postaw etycznych radioamatora.
Krótkofalowcy od dekad zrzeszają się w strukturach, które pozwalają im dbać o wspólne interesy. W Polsce największą organizacją zrzeszającą krótkofalowców jest Polski Związek Krótkofalowców reprezentujący środowisko przed organami państwowymi. PZK jest członkiem większej, międzynarodowej organizacji – IARU. Międzynarodowa Unia Radioamatorska, na poziomie globalnym czuwa nad spójnością przepisów i ochroną pasm amatorskich.
Duże organizacje zrzeszające amatorów, oczywiście są ważne. Jednak z perspektywy zwykłego amatora bardziej istotne są lokalne kluby krótkofalarskie, takie jak nasz. To tutaj spotykamy się na co dzień wymieniając doświadczenia i pomagamy sobie w naprawach czy modyfikacjach sprzętu lub po prostu siedzimy przy kawie i ciastku tocząc przy tym dywagacje nad wyższością jednego radia nad drugim. Lokalne kluby, często organizują także zloty i spotkania plenerowe, których nieodłącznym elementem są kiełbaski z grilla, giełdy sprzętu, ciekawe wykłady czy prezentacje. Niejednokrotnie przy okazji takich imprez, spotykają się ludzie, którzy choć znają bardzo dobrze swój głos, mają pierwszy raz okazję zobaczyć się na żywo i uścisnąć sobie dłoń.
Łączność kryzysowa, działalność pożyteczna publicznie
Innym istotnym wymiarem radioamatorstwa jest tak zwany EmCom (ang. Emergency Communication). Krótkofalowcy praktycznie od zawsze angażują się w działania na rzecz obrony cywilnej. W chwilach klęsk żywiołowych, powodzi, wichur, awarii sieci energetycznych czy innych stanów zagrożenia, gdy profesjonalne sieci telekomunikacyjne zawodzą, to właśnie amatorzy często jako pierwsi (lub jedyni) zapewniają łączność. Przekazują meldunki o poszkodowanych, koordynują pomoc czy informują centra zarządzania kryzysowego o sytuacji w terenie. Nie dzieje się to przypadkiem. Radioamatorzy dysponują wiedzą i umiejętnościami, które w praktyce mają charakter ekspercki, często nawet przewyższający profesjonalistów.
Pasma amatorskie
Każda transmisja ma swoje miejsce, w zasadzie częstotliwość. Każde urządzenie nadające jakikolwiek sygnał radiowy pracuje w przeznaczonym dla danej transmisji paśmie, mówiąc inaczej – zakresie częstotliwości. Nasze domowe routery WiFi nadają na częstotliwości 2,4 GHz lub 5 GHz. Kiedy jadąc samochodem słuchamy muzyki w radiu, najczęściej korzystamy z zakresu 87,5 – 108 MHz. Pasmo lotnicze to natomiast zakres 108 MHz – 137 MHz zaś pasmo CB 26,960–27,410 MHz.
To co czyni krótkofalarstwo absolutnie wyjątkowym, to rozmach wydzielonej do tego celu przestrzeni w eterze. Krótkofalowcy jako jedyni cywilni użytkownicy eteru mają dostęp do dziesiątek pasm rozsianych po całym widmie elektromagnetycznym. Nasze uprawnienia pozwalają nam operować na częstotliwościach od 135,7 kHz, falach krótkich i pasmach ultrakrótkich, aż po niewyobrażalne 250 GHz, gdzie długość fali to 1mm.
Jako, że częstotliwość definiuje właściwości fizyczne fali radiowej, w tym sposób propagacji czyli rozprzestrzeniania się fali, łączność na różnych pasmach rządzi się różnymi prawami.
Fale długie
Zakres fal długich (np. wspomniane pasmo 2200m tj.135,7 – 137,8 KHz), dzięki silnej dyfrakcji i interakcji z powierzchnią przewodząca (morze czy wilgotna ziemia), cechuje się propagacją powierzchniową. Można powiedzieć, że niejako „przykleja” się do krzywizny ziemi. Dzięki zjawisku dyfrakcji tak długie fale uginają się wokół przeszkód, pozwalając na stabilną łączność bez względu na przeszkody terenowe. Zakres fal długich jest wykorzystywany także w radiofonii, przykładowo na częstotliwości 225 kHz nadaje Program Pierwszy Polskiego Radia.
Fale krótkie
Fale krótkie, obejmujące zakres od 3 MHz do 30 MHz (od 100 do 10 metrów), charakteryzują się unikalnym mechanizmem propagacji. W przeciwieństwie do fal długich, które „trzymają się” powierzchni ziemi, fale krótkie zawdzięczają swój globalny zasięg propagacji jonosferycznej. Dzięki wielokrotnym odbiciom (tzw. „hopom”) między jonosferą a powierzchnią ziemi, sygnał krótkofalowy może pokonać duże odległości przy stosunkowo niewielkiej mocy nadajnika. Efektywność w tym zakresie jest ściśle powiązana z 11-letnim cyklem słonecznym oraz porą dnia. Promieniowanie UV i cząstki wiatru słonecznego, wpływają na stopień jonizacji gazów w górnych warstwach atmosfery.
Daleka łączność na wyższych częstotliwościach, np. w paśmie 10 m, jest możliwa tylko w dzień przy dużej aktywności słonecznej, podczas gdy pasmo 80 m lepiej sprawuje się w nocy. Charakterystyczną cechą fal krótkich jest występowanie obszaru w którym sygnał jest niesłyszalny tzw. martwa strefa. Obszar ten znajduje się on poza zasięgiem fali przyziemnej, ale przed punktem, w którym fala odbita od wraca na Ziemię.
Fale ultrakrótkie
Fale ultrakrótkie mają naturę niemal optyczną. Rozchodzą się głównie w linii prostej, co sprawia, że zasięg ograniczony jest horyzontem radiowym. Jednak to właśnie tutaj krótkofalowcy wykazują się największą pomysłowością. Budują sieci przemienników czyli automatycznych stacji retransmisyjnych. Umieszcza się je na wieżowcach i szczytach gór co pozwala na rozmowy z ręcznego radiotelefonu na dystansie setek kilometrów. Ze względu na zdolność tych fal do przenikania przez jonosferę, jest to podstawowe pasmo do łączności z Międzynarodową Stacją Kosmiczną (ISS) oraz dziesiątkami amatorskich satelitów krążących na orbicie.
Bardzo wysokie częstotliwości
Na gigantycznych częstotliwościach rzędu 250 GHz zachowanie fal radiowych bliższe jest optyce i technice laserowej. Fale te, o długości zaledwie 1,2 mm, operują na pograniczu mikrofal i dalekiej podczerwieni, co determinuje ich skrajnie specyficzny charakter. W tym pasmie pojęcie dyfrakcji (uginania się), tak kluczowe dla fal długich, niemal przestaje istnieć a wyzwaniem staje się sama atmosfera. Fale te rezonują z cząstkami tlenu i wody, co powoduje gigantyczne tłumienie sygnału.
Rozpocznij przygodę!
Krótkofalarstwo to nie tylko hobby ale przede wszystkim przygoda na całe życie. Aby zacząć nie musisz od razu zdawać egzaminu krótkofalarskiego. Najprostszym sposobem na zaczęcie jest nasłuch radiowy. Nie wymaga to dużych nakładów finansowych, a nawet da się to robić bez wydawania choćby złotówki.
Można wykorzystać radio globalne, względnie tani odbiornik RTL-SDR podłączany do komputera lub skorzystać z dostępnych publicznie w sieci tzw. WebSDRów. Samodzielny odbiór sygnałów radiowych pozwala na zanurzenie się we wspominanym na początku oceanie fal elektromagnetycznych.
Zapraszamy także do siebie. Jako Krakowski Oddział Terenowy nr 12 Polskiego Związku Krótkofalowców jesteśmy otwarci na każdą osobę zainteresowaną tematyką łączności radiowej. Nasza siedziba mieszcząca się przy ul. Powstańców 26 w Krakowie jest czynna w każdy wtorek, środę oraz czwartek, od godz. 17 do ostatniego chętnego. Zapraszamy każdego, bez względu na staż na pasmach czy przynależność związkową. Poza spotkaniami w murach klubu, organizujemy także liczne spotkania plenerowe, wszystkie nasze aktywności można śledzić w naszym kalendarzu. Zachęcamy także do śledzenia naszych profili w mediach społecznościowych oraz do dołączenia na nasz serwer Discord.